Przyroda Ziemi Człuchowskiej

 

Rzeźba - morfogeneza

Zróżnicowanie rzeźby powierzchni pozwala wyodrębnić równiny sandrowe, płaską morenę denną i obszary pagórków moreny czołowej. Moreny czołowe północnej części Wysoczyzny Krajeńskiej tworzą dwa wyraźne i zwarte wzniesienia, położone na przeciwnych krańcach omawianego terenu. Są one dominującym elementem w rzeźbie tego obszaru nie tylko ze względu na duże wysokości lecz także na stosunkowo wielkie ich nagromadzenie. Moreny południowoczłuchowskie stanowią maksymalny zasięg lobu człuchowskiego, a ich odpowiednik występuje też w lobie Gwdy. Tworzą one strefę, w obrębie której występuje znaczne zróżnicowanie wielkości jak i nagromadzenia form. Cechą charakterystyczną moren południowoczłuchowskich jest brak sandrów. Począwszy od Jaromierza do Chrząstowa rozpoczynają się moreny południowoczłuchowskie położone około 6 km na południowy zachód od Człuchowa. Są to nie duże formy  składające się z kilku ściśle przylegających do siebie wałów. Między Barkowem a Bińczem występuje następny, młodszy ciąg moren południowoczłuchowskich. Przerwany jest w czterech miejscach głębokimi rynnami subglacjalnymi i ma charakter izolowanych wałowych wzgórz. Oprócz rynien o przebiegu północny wschód - południowy zachód na zapleczu ciągu występuje dolina wód roztopowych o przebiegu wschód - zachód. Moreny tego ciągu można prześledzić począwszy od wzgórza o wysokości 175,9 m n.p.m., na południe od Biskupnicy i dalej w kierunku zachodnim poprzez północne obrzeżenie Jeziora Wieldządzkiego aż do sandru Szczyry. Ciąg ten ma charakter łagodnego łuku, otwartego ku północy. Moreny południowoczłuchowskie (części zachodnie) stanowią przedłużenie moren z okolicy Uniechowa i Bińcza na wzniesieniu gwieździńskim. Początkowo stanowią je niewysokie piaszczysto - żwirowe  pagórki, które w kierunku północnym i północno - zachodnim stają się coraz wyższe, a ich obszar stopniowo wzrasta. Ze wzrostem wysokości i wielkości podnosi się również powierzchnia, na której występuje. Przyjmuje ona charakter cokołu, zalegającego średnio 15 - 20 m. wyżej niż poziom moreny dennej. Ze względu na bardzo duże i dotychczas nie spotykane nagromadzenie form trudno niekiedy jest wyróżnić poszczególne ciągi, ponieważ zarówno wały morenowe, jak i pagórki są często zarośnięte, a występujące liczne zagłębienia różnego kształtu i wielkości łączą się ze sobą i dają zaburzoną topografię. W większości jest to obszar bezodpływowy, przebiega tędy także dział wodny między dorzeczem Wisły i Odry. Pomimo tak dużego nagromadzenia form, jakie się tutaj obserwuje, oraz zróżnicowania deniwelacji nie jest pozbawiony pewnych prawidłowości. Wysokość wałów morenowych maleje na zewnątrz w kierunku zachodnim. Moreny środkowoczłuchowskie rozpoczynają się koło Nieżychowic na południowy zachód od Chojnic i ciągną się w kierunku zachodnim  przez Brzeźno i południowe obrzeżenie Jezior Człuchowskich. W pobliżu dwudzielnej rynny kołdowskiej obserwuje się częściowy zanik moren związany z intensywnym wypływem wód roztopowych na tej linii. Moreny środkowoczłuchowskie układają się szerokim pasem, otwartym ku północy łukiem. Podobne formy znajdują się koło Brzeźna i na południe od Człuchowa. Dalszy ich ciąg w kierunku zachodnim można prześledzić w podwójnych wałach i pagórkach na wschód od Biskupnicy. Na południe od Krępska moreny nie występują, natomiast liczne są wytopiska oraz głazy na powierzchni moreny dennej. Moreny czołowe środkowoczłuchowskie w okolicach Nieżychowic i Brzeźna mają charakter wałów osiągających 5 - 7 m. Nie tworzą one zwartego ciągu, lecz posiadają liczne przerwy wypełnione moreną falistą. Strefa moren środkowoczłuchowskich jest zaburzona. Między rynną Jezior Człuchowskich, a położoną na zachód od niej podwójną rynną kołdowską występuje brak moren, widoczne są nieznaczne falistości, nieliczne zagłębienia wytopiskowe oraz dużo materiału skalnego. Na zachód od rynny kołdowskiej, w pewnym oddaleniu od niej pokazują się ponownie moreny w kształcie wałów. Formy te przebiegają w kierunku północno - zachodnim od Biskupnicy, całkowicie zanikają. Między morenami środkowoczłuchowskimi i charzykowsko - gwieździńskimi znajduje się rozległy obszar moreny dennej. Ma on w najszerszym miejscu szerokość 8 - 9 km i zwęża się w kierunku wschodnim, jak i zachodnim. Dominującym elementem w rzeźbie jest duża ilość zagłębień wytopiskowych o różnej wielkości i różnym kształcie, a także występujące miejscami w ich pobliżu niewielkie pagórki kemowe. Kemy na obszarze gminy Człuchów tworzą dwa zwarte skupiska, chociaż także występują jako izolowane formy. Pierwsze skupisko kemów znajduje się na południe od Brzeźna, drugie położone jest między Krępskiem i Stołcznem. Pojedyncze kemy widoczne są na południe od Nieżywięcia i Kiełpina oraz nad rynną kołdowską w pobliżu jeziora Tuczno. Kemy na północ od Brzeźna tworzą niewielkie skupisko pagórków otoczonych rozległymi, często nieregularnymi zagłębieniami wytopiskowymi. Wszystkie pagórki nie przekraczają 5 m. wysokości, mają owalny kształt, niekiedy lekko wydłużony i płaskie wierzchołki. Kemy między Stołcznem i Krępskiem występują na tle moreny dennej płaskiej i tworzą kompleks kilkunastu pagórków. Morena denna zalega tu na poziomie 162 - 164 m. n.p.m., a najwyższe formy kemowe osiągają 171 - 173 m. n.p.m.. Średnia ich wysokość nie przekracza 5 m. Wszystkie występujące pagórki kemowe są lekko wydłużone, o orientacji osi morfologicznej północ - południe. Długość ich podstawy kształtuje się w granicach 100 - 250 m., natomiast maksymalna szerokość 170  m. Najwyższe wzniesienie terenowe występuje w rejonie Nieżywięcia dochodzące do 205 m. n.p.m. Wysokościami bezwzględnymi i względnymi Pojezierze Krajeńskie odbiega od jednostek regionalnych strefy sandrowej z wyjątkiem Pojezierza Wałeckiego, z którym wykazuje pewne analogie. Pojezierze Krajeńskie wykazuje znaczną jeziorność. Dominują jeziora rynnowe, na ogół niewielkie wypełniające zagłębienia w rynnach marginalnych.

 

 
   

© Copyright by Krzysztof Lichucki 2003